Afleveringen

Het laatste schilderij van John Dons

Zondag 30 april 2017

Onlangs kwam de Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort in het bezit van een bijzonder schilderij. De Utrechtse schilder John Dons (27), schilderde het in zijn laatste nacht in Kamp Amersfoort. Op 9 juli 1942 werd hij bij Fort Rhijnauwen geëxecuteerd. Kampbewaker Willy Engbrocks kreeg het schilderij, dat hij in 1970 overdroeg aan de familie Dons. Die besloot dit jaar om het terug te brengen naar de plek waar het , precies 75 jaar geleden, geschilderd is. In Kruispunt: nabestaanden en betrokkenen over John Dons, Willy Engbrocks en traumatische dagen en nachten in het concentratiekamp Kamp Amersfoort.


Laatste nacht
Een zomernacht, juli 1942. De Utrechtse kunstschilder John Dons (27) weet dat het zijn laatste nacht in het concentratiekamp Kamp Amersfoort zal zijn. Gevangen vanwege zijn activiteiten in het verzet, is hij ter dood veroordeeld. Wat doet een mens in zijn laatste nacht? John Dons maakt zijn laatste schilderij. Met verfspullen, gekregen van bewaker Willy Engbrocks, een SS-er die als ‘goed’ bekend staat en al vele gevangenen heeft geholpen en zelfs gered. In een paar uur staat het erop: een oer-Nederlands landschap, een bollenveld in de kleuren van de Nederlandse vlag. De volgende ochtend geeft Dons het schilderij aan Engbrocks, de verf nog nat. Op 9 juli 1942 wordt hij, samen met 8 andere leden van de verzetsgroep Oranjewacht, geëxecuteerd.


Neef Micha Dons (61) kent ‘Ome John’ alleen uit de spaarzame verhalen van zijn vader, broer van John. Daaruit rijst het beeld op van een eigenzinnig man die alleen kon schilderen als hij inspiratie had. Hij werkte langzaam en liet schilderijen lang onafgemaakt. Behalve dat laatste schilderij, dat hij in één nacht, onder mensonterende omstandigheden op het doek zette. Toen de vader van Micha in 1970 het schilderij uit handen van Willy Engbrocks ontving, was dat een zeer emotionele gebeurtenis. Micha herinnert zich dat zijn vader helemaal van slag was.


Kunstenaar Armando (88) interviewde Willy Engbrocks uitgebreid voor de documentaire “Geschiedenis van een Plek”, in 1978 in drie delen uitgezonden door de VPRO. Hij bezocht hem twee maal in zijn huis in Limburg. In Kruispunt haalt Armando herinneringen op aan die bezoeken. Hij is overtuigd van de oprechtheid van Engbrocks: “Vele gevangenen hebben later positieve getuigenissen over hem afgelegd”, en herinnert zich vooral de uiterst ingewikkelde positie waarin Engbrocks zich bevond: gewantrouwd door de leiding, soms onder druk gezet door gevangenen die hem dreigden te verraden als hij hen niet hielp. Engbrocks vertelde hem ook over de ergste nacht van zijn leven, die hij van de kampcommandant moest doorbrengen bij vijftien ter dood veroordeelde mannen die de dag erna zouden worden gefusilleerd.


Toen gids Edie Brouwer, vrijwilliger bij Kamp Amersfoort, hoorde van het schilderij dat John Dons vlak voor zijn dood schilderde, is hij op zoek gegaan: waar was het gebleven? Zijn speurwerk zorgde er mede voor dat het schilderij nu terug is in Amersfoort, waar het binnenkort tentoongesteld zal worden.


Het laatste schilderij van John Dons, een verhaal over oorlog en verzet, wanhoop en dood en een nagelaten boodschap uit de hel van Kamp Amersfoort, vervat in olieverf. 


Camera en regie: Gertjan Zwanikken, Research: Kalien Blonden


Met dank aan Remco Reiding van Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort


 


 

Afleveringen



Bekijk alle uitzendingen